Vrijwel iedere spiegelreflexgebruiker heeft er last van: stof op de sensor. Dat leidt tot ‘vlekken’ op foto’s en kan een prachtplaat ruïneren. Sensorreiniging is daardoor vroeg of laat noodzakelijk. Maar hoe doe je dat veilig? Waar moet je op letten en welke hulpmiddelen kun je gebruiken? In dit artikel bespreken we de oorzaken, hoe stof geminimaliseerd kan worden en hoe je het weghaalt.

De oorzaak
Een sensor is een chip waar spanning op komt te staan wanneer een foto wordt gemaakt. De sensor wordt hierdoor statisch geladen en trekt dan stof aan dat zich reeds in de camerabehuizing bevindt. Die stofdeeltjes blijven vervolgens aan de sensor plakken. Stof dringt de camera vooral binnen tijdens het wisselen van lenzen. Er zijn fotografen die vanwege het stofprobleem hun heil zoeken in een megazoom (bijvoorbeeld 18-200 mm) en zo het wisselen van lenzen voorkomen. Een megazoom heeft echter nogal wat fotografische beperkingen (lichtsterkte, scherpte, bereik, focussnelheid) en biedt bovendien ook geen garantie op een stofvrije sensor. Spiegelreflexcamera’s worden namelijk niet in een stofvrije omgeving geproduceerd, dus de kans dat er al stof op de sensor zit als je hem nieuw uit de doos haalt, is zeer reëel.

Is stof op de sensor catastrofaal? Nee hoor. In de meeste gevallen zul je er zelfs weinig van merken. Stof op de sensor is pas te zien wanneer je met kleine lensopeningen gaat werken (zoals f11 of kleiner). Bij normaal gebruik in de automatische stand zal dat niet frequent voorkomen. Bovendien zie je stof vooral op egale achtergronden, zoals een strak blauwe lucht. Bij andere plaatjes valt het vaak nauwelijks op. Wanneer je veel macro- of studiofotografie doet, zul je wel snel last van het aanwezige stof krijgen, omdat kleine lensopeningen hierbij gebruikelijk zijn.

Test het zelf
Wilt je testen hoeveel stof er op je sensor zit, maak dan een foto in de A-stand (diafragmavoorkeuze) en zet de waarde zo hoog mogelijk (bijvoorbeeld f22). Richt je camera op een strak blauwe lucht, een egaal witte muur of een vel papier. Flitsen mag, maar vermijd dan de groothoekstand (om donkere hoeken te voorkomen). Stof is te herkennen aan zogenaamde ‘vlekken’ die je dan op de testfoto ziet. Om alle stofjes goed te zien kun je met behulp van beeldbewerkingssoftware het contrast flink verhogen (eventueel meerdere keren achter elkaar).

Automatische sensorreiniging van de camera geeft nooit volledige garantie dat stof zich niet op de sensor nestelt

Stofreductie-systeem in de camera?
Het merendeel van de huidige generatie spiegelreflexcamera’s is tegenwoordig voorzien van een ingebouwd stofreductiesysteem. Hoewel iedere fabrikant zijn eigen technologie gebruikt is de werking van de stofpreventie vergelijkbaar. Op de sensor zit een dun anti-statisch filter, dat tijdens het aan- en uitzetten van de camera vibreert. Dankzij de hoge frequentie waarop dit gebeurd wordt het stof van de sensor afgeschud. De stofdeeltjes worden vervolgens opgevangen op een plakrandje op de bodem van het camerahuis (het stof blijft dus wel in de body). In theorie raakt dit plakrandje ooit vol en zal vervangen moeten worden, maar daar hoef je je bij normaal gebruik de eerste jaren niet druk over te maken. Een anti-stof functie in de camera wil overigens niet zeggen dat het stofprobleem daarmee compleet verholpen is – het is puur een stofreductiesysteem. Hoewel de methodiek overeenkomt, gebruiken de fabrikanten verschillende elektronica en procedures, en bovendien verschilt het type sensor nogal. De effectiviteit van de stofpreventie verschil dus nogal per camera. Er is helaas geen enkele garantie dat je nooit te maken krijgt met stof op de sensor. Zie ook het verhaal van Kees over ‘Stofreductie in de praktijk‘.

---

De volgende cameramodellen hebben een stofreductiesysteem aan boord:
Canon 400D, 450D, 40D, 1D(s) Mark III
Nikon D300
Olympus E-xxx (alle camera’s)
Sony A100, A200, A700
Pentax K10D/K20D/Samsung GX10/GX20

---

Regelmatig onderhoud
Wat simpel onderhoud op regelmatige basis helpt het stofprobleem voorkomen. Stof wordt pas een probleem wanneer het hardnekkig op de sensor kleeft. Verse stofdeeltjes op een sensor laten zich vrij makkelijk verwijderen, bijvoorbeeld met behulp van lucht. Een blaasbalg komt hierbij goed van pas. Hiermee blaas je lucht in de camera, waardoor loszittend stof er uitgeblazen wordt. Concentreer je niet alleen op de sensor, maar op het gehele camerahuis (inclusief spiegelkamer, spiegel en matglas). Doe hetzelfde met je lenzen, want ook daarin kan stof zich nestelen. In de fotozaak (of op internet) kun je speciale blaasbalgen voor camera’s vinden. Gebruik geen balg die tientallen jaren oud is, want de kans is groot dat deze vol met stof zit (en dus het probleem flink verergert). Gebruik ook géén perslucht. De kracht daarvan is zo groot dat het onderdelen kan beschadigen en een dergelijk product bevat bovendien vloeistof dat beter niet op de sensor terecht kan komen.Hulpmiddelen om stof te verwijderen
Er zijn verschillende producten voor ‘sensor cleaning’ op de markt, maar twee methoden die zich echt bewezen hebben zijn de zogenaamde ‘sensor swabs’ en een ‘statisch penseel’. Een sensor swab (o.a. van Photographic Solutions) is een staafje met een stof- en vochtabsorberend doekje dat exact zo groot is als de sensor (er zijn verschillende formaten verkrijgbaar). Het staafje alleen is niet voldoende, maar moet gebruikt worden in combinatie met vloeistof (methanol). De vloeistof reinigt de sensor en zorgt er voor dat stofdeeltjes losweken. Het doekje, dat om het uiteinde van het staafje heen gevouwen is, neemt het stof vervolgens op. Een staafje mag slechts één keer gebruikt worden om te voorkomen dat het opgenomen stof een volgende keer weer op de sensor achterblijft.

Een andere methode is een statisch penseel, zoals de Artic Butterfly van VisibleDust. Het penseel wordt statisch geladen door hem op hoge snelheid rond te draaien (het apparaat bevat een batterij om dit te bewerkstelligen). Vervolgens trekt het penseel loszittende stofdeeltjes naar zich toe. Voor hardnekkig stof moeten echter sensor swabs gebruikt worden.

---

Aandachtspunten
Of je nu sensor swabs gebruikt, of een andere methode, let altijd op het volgende:- Koppel de camera aan netstroom of wees er 100% zeker van dat je een volle batterij gebruikt. Wanneer de spiegel dichtklapt tijdens het schoonmaken (vanwege stroomtekort) is de schade niet te overzien.
- Voer de actie uit in een stofarme omgeving zonder wind.
- Zorg voor een goede lamp, waarmee je kunt zien wat je doet.
- Leg de camera voor je op een tafel (hou hem niet in de hand).
- Gebruik de speciale menufunctie van uw camera om de sensor te reinigen. Gebruik nooit een lange sluitertijd voor dit doel!
- Gebruik je een statisch penseel, let er dan op dat deze alleen in contact komt met de sensor en niet met de hoeken van het camerahuis (daar zit vaak wat smeer en dat wil je absoluut niet op uw sensor hebben). Voorkom dat de haartjes buigen (gebruik weinig kracht). Er kunnen anders haartjes uitvallen. En ten slotte: voorkom dat het penseel (per ongeluk) gaat draaien in het camerahuis.
- Haal de lens(dop) pas van de camera, wanneer de reinigingsfunctie is ingeschakeld.
- Schakel de camera uit na het reinigen en plaats zo snel mogelijk de lens(dop) terug.

---

Stof verwijderen met sensor swabs
Volg de stappen hieronder op om je camera te reinigen met behulp van sensor swabs.1. Activeer de sensor reinigingsstand op je camera.
2. Verwijder de lens(dop) van de camera.
3. Haal een nieuw staafje uit de plastic verpakking.
4. Open de fles met reinigingsvloeistof.
5. Laat 2 tot 4 druppels op één zijde van het staafje vallen.
6. Breng het staafje met het deel met de vloeistof richting de sensor.
7. Plaats het staafje aan de linkerzijde van de sensor.
8. Beweeg langzaam, met lichte druk, naar de rechterzijde.
9. Draai het staafje om (nu met de droge zijde richting de sensor).
10. Plaats het staafje aan de rechterzijde van de sensor en beweeg nu van rechts naar links.
11. Zet de camera uit (waardoor de spiegel terugklapt) en plaats de lens(dop) terug.
12. Gooi het staafje weg.
13. Maak een testfoto en controleer of de (meeste) stofjes weg zijn.
14. Zo niet, herhaal de procedure met een nieuw staafje.

---

Let op: sommige nieuwe sensoren (zoals die van de Nikon D3/D300 en Canon 40D/400D) maken gebruik van een ander soort beschermingslaag (tin oxide) en vereisendaardoor een speciale vloeistof, zoals Eclipse E2. Dat komt onder andere door het stofreductiesysteem. Zie hier voor de complete lijst.

---

Stof verwijderen met een statisch penseel
Volg de stappen hieronder op om je camera te reinigen met behulp van eens statisch penseel (zoals de VisibleDust Artic Butterfly).1. Activeer de sensor reinigingsstand op de camera.
2. Maak het penseel statisch door hem drie keer vijf seconden lang rond te laten draaien.
3. Verwijder de lens(dop) van de camera.
4. Plaats het penseel aan de linkerkant van de sensor, zodat deze het oppervlak net raakt. Gebruik zo min mogelijk druk (het penseel is statisch en zal losse stofdeeltjes automatisch aantrekken).
5. Beweeg éénmaal van links naar rechts vlak over de sensor heen.
6. Zet de camera uit (waardoor de spiegel terugklapt) en plaats de lens(dop) terug.
7. Maak een testfoto en controleer of de (meeste) stofjes weg zijn.
8. Zo niet, herhaal de procedure.

Vóór het reinigen

Na het reinigen

Controle
Zit er nog stof na de eerste schoonmaakpoging? Probeer te lokaliseren waar het zich precies bevindt (denk er om dat je het beeld gespiegeld ziet) en probeer het nogmaals. Raak niet in paniek als er nog een paar kleine stofjes te zien zijn; het gaat er om dat je er met je dagelijkse fotowerkzaamheden zo goed als geen last van hebt. Vind je het zelf reinigen helemaal niets, ga dan naar een fotozaak of reparatiecentrum (het reinigen van de sensor kost doorgaans € 10 tot 30).

---

Dit artikel is een ingekorte versie van het praktijkhoofdstuk uit het boek ‘Fotograferen met een digitale spiegelreflexcamera‘ (tweede editie). Het origineel bevat meer informatie en voorbeeldfoto’s. Naast het praktijkhoofdstuk bespreekt het boek de basis van digitale fotografie, alle soorten camera’s en lenzen, thema’s (als landschappen, sport en portretten) en beeldbewerking.

Pearson Education Benelux – 240 pagina’s – december 2007 – € 24,95
ISBN(13): 9789043014694 [meer informatie]

Tags: boek, d-slr, sensor

Dit artikel werd aangemaakt op Friday 18 January 2008 om 13:42 en werd geplaatst in artikel, camera's, fotografie. U kunt de reacties van dit artikel volgen via de RSS 2.0 feed. Je kan een reactie plaatsen, of een trackback doen van je eigen site.